نگاهي به برخي كتب در خصوص مهدي عليه‌السلام

همان طور كه علماي اسلام توجه و عنايت به همه احاديث وارده از رسول گرامي اسلام ]صلي الله عليه و آله[  داشته و كتابهايي در اين رابطه تاليف نموده اند و شروحي را تصنيف كرده اند، در مورد احاديث وارده نسبت به مهدي ]عليه السلام [ نيز عنايت به خرج داده و كتابها نوشته اند.

از جمله «الفكر في ظهور المنتظر» كه شيخ محمد سفاريني (متوفاي 1188 هـ ق ) در كتاب «لوامع الانوار البهيه» و شيخ صديق حسن القنوجي (متوفاي 1307 هـ ق ) در كتاب «الاذاعه لما كان و مايكون بين يدي الساعه» و غيره بيان كرده اند.

و نيز از جمله كساني كه در شأن مهدي ]عليه السلام [ كتاب تاليف نموده «قاضي محمد بن علي شوكاني» است كه وي در كتاب خود به نام «التوضيح في تواتر ما جاء في المهدي المنتظر و الدجال و المسيح» علاوه بر تحقيقي كه در مورد احاديث وارده در خصوص مهدي ]عليه السلام [نموده در مورد حضرت مسيح و دجال نيز تحقيق كرده و كتاب شوكاني را صديق حسن در كتاب خود «الاذاعه» بيان داشته و گفته «شوكاني از كساني است كه در شان مهدي ]عليه السلام [ كتابي تاليف نموده و روايات متواتره در خصوص آن بزرگوار را نقل كرده است.»

و همچنين جمع نموده سيد علامه «بدر المله المنير محمد بن اسماعيل امير يماني» احاديثي را كه حكم مي كند به خروج مهدي ]عليه السلام [ و بيان مي دارد كه مهدي ]عليه السلام [ از آل محمد صلي الله عليه و آله وسلم است و اينكه او در آخر الزمان ظاهر مي گردد. سپس امير يماني اضافه مي كند كه زمان ظهور مهدي ]عليه السلام [ را تعيين نكرده اند. (4 ) ولي اين مقدار روشن است كه او قبل از دجال ظاهر خواهد شد.

بعضي علما كه احاديث مهدي ]عليه السلام [ را متواتر دانسته اند:

1 ـ از كساني كه بيان داشته احاديث وارده در مورد مهدي ]عليه السلام [در حد تواتر است حافظ «ابوالحسن محمد بن الحسين الابري السجزي» (متوفاي 363 هـ ق ) صاحب كتاب «مناقب الشافعي» است.

وي ضمن رد شخصي به نام «محمد بن خالد الجندي» كه مدعي شده «لامهدي الا عيسي بن مريم» يعني مهدي ]عليه السلام [ همان عيسي بن مريم است، مي گويد :

محمد بن خالد پيش اهل صناعت و نقل و حديث شناخته شده نيست ( و لذا به حرف او نمي شود اعتنا كرد) و حرف او كه مي گويد «مهدي ]عليه السلام [ همان عيسي است» چه ارزشي دارد در مقابل اخبار و روايات متواتر و مستفيض كه از رسول خدا ]صلي الله عليه و آله و سلم[ نقل شده كه اين روايات متواتر نبوي، مهدي ]عليه السلام[ را غير از عيسي بلكه شخصي از اهل بيت پيامبر اكرم (ص) معرفي مي كند و توضيح مي دهد كه او در زمين به مدت هفت سال حكومت خواهد فرمود و زمين را آكنده از عدل و داد خواهد كرد.

و حضرت عيسي بن مريم نيز ظاهر گشته مهدي ]عليه السلام [ را در كشتن دجال ياري مي كند و مهدي ]عليه السلام [ امام اين امت خواهد بود و حضرت عيسي پشت سر او نماز مي خواند.

و نيز متواتر بودن اخبار مهدي ]عليه السلام [را صاحب كتاب المنار المنيف از حافظ ابوالحسن نقل نموده و با عدم اعتراض خود متواتر بودنش را قبول كرده است.

و همچنين از حافظ ابوالحسن تواتر احاديث مهدي ]عليه السلام [ را «حافظ ابن حجر» در كتاب «تهذيب التهذيب» در ترجمه «محمد بن خالد الجندي» نقل نموده بدون اعتراض او را پذيرفته چنانچه صاحب كتاب فتح الباري تواتر را نقل كرده و پذيرفته است.

و از جمله علماي بزرگ كه تواتر اخبار مهدي ]عليه السلام [ را قبول نموده جلال الدين سيوطي است كه در باب نزول حضرت عيسي بن مريم عليه السلام در آخرين جز كتاب «العرف الوردي» تواتر اخبار مهدي ]عليه السلام [ را از حافظ ابوالحسن نقل كرده و اعتراض ننموده است.

و شخصيت ديگري به نام «مرعي بن يوسف» تواتر اخبار مهدي ]عليه السلام [ را در كتاب خود به نام «فوائد الفكر في ظهور المهدي المنتظر» از حافظ ابوالحسن نقل كرده و پذيرفته است و نيز صديق حسن در كتاب خود «الاذاعه لما كان و ما يكون بين يدي الساعه» تواتر را از حافظ ابوالحسن نقل كرده و مدعاي او را پذيرفته است.

2 ـ از ديگر شخصيت هايي كه احاديث وارده را در مورد مهدي ]عليه السلام [ در حد تواتر مي داند «شيخ محمد برزنجي» (متوفاي 1103 هـ ق ) است كه در كتاب خود «الاشاعه لا شراط الساعه» مي گويد:

«باب سوم در بيان علامات و نشانه هاي بزرگي است كه بعد از وقوع آنها قيامت به پا مي شود و اين نشانه ها زياد است كه از جمله آنها ظهور مهدي ]عليه السلام [ است كه اولين نشانه هاي بزرگ است.»

بعد توضيح مي دهد:

«آگاه باش كه احاديث وارده در مورد مهدي ]عليه السلام [ با اختلاف عبارات و تعابيري كه در آنها هست بي نهايت زياد است.»

بعد مي گويد :

«آنچه در روايات كثيره صحيحه آمده، مهدي ]عليه السلام [ از اولاد فاطمه است»، و مطلب را ادامه مي دهد تا مي گويد «به تحقيق روشن شد بر شما اينكه رواياتي كه دلالت مي كند بر وجود مهدي ]عليه السلام [ و خروج وي در آخر الزمان و اينكه مهدي ]عليه السلام [ از عترت پيامر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله و سلم و از اولاد فاطمه است در حد تواتر معنوي است و معني ندارد كسي اين همه روايات را منكر شود.»

خلاصه در آخر كتاب خود در ختم بيانش بعد از اشاره به بعضي اموري كه در آخر الزمان پيش خواهد آمد، مي گويد :

«نهايت چيزي كه توسط اخبار صحيح كثير و مشهور كه در حد تواتر معنوي است، ثابت گرديده وجود امارات و علامات بزرگ است در آخر الزمان كه از جمله آنها بلكه اول آنها خروج مهدي ]عليه السلام [ است كه از اولاد فاطمه مي باشد و زمين را پر از عدل و داد خواهد نمود بعد از اينكه پر از ظلم و جور شده باشد.»

3 ـ عالم و دانشمند ديگري كه بيان داشته احاديث مهدي ]عليه السلام [ در حد تواتر است، «شيخ محمد سفاريني» (متوفاي 1188 هـ ق) مي باشد كه در كتاب «لوامع الانوار البهيه» مي گويد :

«رواياتي كه دلالت بر خروج مهدي ]عليه السلام [ دارد زياد است حتي به حد تواتر معنوي رسيده و آنقدر شايع و مشهور بين علماي اهل سنت است كه جز معتقدات آنها محسوب مي گردد،»

 و به دنبال آن بعضي از آثار و احاديث مربوط به خروج مهدي ]عليه السلام [ را ذكر مي كند و نام بعضي از صحابه را كه احاديث مهدي ]عليه السلام [ را نقل نموده اند بيان مي دارد.

سپس مي گويد :

 «روايات مهدي ]عليه السلام [كه از اصحاب رسول اكرم صلي الله عليه و آله نقل شده و من نام بعضي را بردم و بعض ديگر را نبردم و همچنين از تابعين به صورت متعدد نقل گرديده كه مجموع آنها مفيد علم قطعي و يقيني است.

پس ايمان به خروج و ظهور مهدي ]عليه السلام [واجب است چنانچه اين مطلب نزد اهل علم و دانش ثابت بوده و در جمله عقايد اهل سنت و جماعت مندرج است.»

4 ـ و نيز از علماي بزرگي كه روايات مهدي ]عليه السلام [را در حد تواتر مي داند، «قاضي محمد بن علي شوكاني» (متوفاي 1250 هـ ق ) مي باشد كه وي صاحب تفسير مشهوري است و مولف، كتاب نيل الاوطار و كتاب ديگري دارد به نام «التوضيح في تواتر ما جا في المهدي المنتظر و الدجال و المسيح» كه قبلا هم به اين كتاب اشاره رفت.

در كتاب مزبور مي گويد :

 «رواياتي كه در مورد مهدي ]عليه السلام [وارد شده و امكان وقوف بر آنها هست، پنجاه روايت است كه در بين آنها روايات صحيح، حسن و نيز ضعيفي هست كه ضعف آن جبران شده است.»

بنابراين روايات وارده در خصوص مهدي ]عليه السلام [بدون شك متواتر است و چگونه متواتر نباشد و حال آن كه روايات كمتر از پنجاه را در همه اصطلاحات مورد قبول در اصول، متواتر توصيف مي كنند.

و اما آثار وارده از صحابه كه در آنها به نام مهدي ]عليه السلام [تصريح شده، جدا زياد است و براي آن حكم رفع است و در مقابل اين همه روايات صريح كه دلالت بر ظهور مهدي ]عليه السلام [دارد با سليقه و اجتهاد سخن گفتن و منكر آن شدن سزاوار نيست (زيرا اجتهاد در مقابل نص باطل است )

بعد شوكاني در كتاب مذكور در مسئله نزول حضرت مسيح عليه السلام مي گويد :

«ثابت گرديده كه احاديث وارده در مورد مهدي منتظر ]عليه السلام [، متواتر است چنانچه احاديث وارده در خصوص دجال و نزول حضرت عيسي بن مريم متواتر است.»

5 ـ و از جمله علمايي كه مدعي تواتر اخبار مهدي ]عليه السلام [ شده «شيخ صديق حسن القنوجي» (متوفاي 1307 هـ ق ) مي باشد كه در كتاب خود «الاذاعه لما كان و ما يكون بين يدي الساعه» مي گويد :

 «روايات وارده در مورد مهدي ]عليه السلام [ با اختلافي كه در آنها هست از نظر تعبير و عبارات جدا زياد است و به حد تواتر معنوي مي رسد كه اين قبيل روايات در سنن و غير سنن از كتب اسلامي از قبيل معاجم و مسانيد آمده است.»

تا آنجا كه مي گويد :

«بي شك مهدي ]عليه السلام [در آخر الزمان خروج خواهد كرد بدون اينكه سال و ماه خروجش مشخص شود زيرا اخبار در ظهور مهدي ]عليه السلام [مواتر است و جمهور امت اسلام خلفا عن سلف بر آن اتفاق نظر دارند مگر عده قليلي كه مخالفت آنها ارزشي نداشته و قابل اعتنا نيست.»

سپس اضافه مي كند:

«معني ندارد كسي شك كند در امر اين شخصيت فاطمي موعود منتظر كه اين همه دلايل و احاديث بر وجود و ظهور ايشان اقامه گرديده است. و بلكه انكار آن جرئت و جسارت بزرگي است در مقابل روايات مستفيض مشهوري كه در حد تواتر است.»

6 ـ و همچنين از كساني كه تواتر احاديث مهدي ]عليه السلام [را نقل نموده، شخصي است از علماي متاخرين به نام «شيخ محمد بن جعفر كتاني» (متوفاي 1345 هـ ق ) كه در كتاب خود به نام «نظم المتناثر من الحديث المتواتر» كه مي گويد :

«به تحقيق ذكر كرده اند كه نزول حضرت عيسي عليه السلام ثابت است چه در كتاب، چه در سنت و چه به اجماع»

سپس ادامه مي دهد:

روايات وارده در خصوص مهدي ]عليه السلام [ منتظر متواتر است همچنان كه روايات وارده در مورد دجال و عيسي بن مريم در حد تواتر است.

پي نوشت :

4 ـ اين بيان از اين دانشمندان اهل سنت مطابق عقيده و روايات شيعه است كه فرموده اند وقت ظهور آن حضرت سرالله است و مشخص نمي شود و هر كس در اين خصوص تعيين وقت كند كذاب و دروغگو است. و رواياتي در اين باره وارد است كه مرحوم آيه الله سيد محمد كاظم قزويني از كفايه الاثر، اكمال الدين و بحار الانوار از حضرت رسول اكرم ]صلي الله عليه و آله[  نقل مي كند كه فرمود:

كذب فيها الوقاتون، يعني كساني كه براي ظهور وقت تعيين مي كنند دروغ مي گويند. و از غيبت شيخ طوسي نقل مي كنند كه از امام باقر(ع) سوال شد: هل لهذا الامر وقت آيا هنگام ظهور مشخص مي شود فرمود : كذب الوقاتون، كذب الوقاتون، كذب الوقاتون. كه حضرت در جواب سه بار به طور مكرر فرمود: تعيين كنندگان وقت (ظهور) دروغ مي گويند.

استاد عبدالمحسن العباد - استاد اهل سنت عرب

ترجمه: سيد هادي خسروشاهي